عقرب نام مشترک برای هر جانور بندپا گوشتخوار است فرم عقربها درون طبقه بندپایان است با یک بدن قطعه قطعه شده باریک با شش جفت ضمیمه شامل چهار جفت پا برا ƽقدم زدن و یک جفت بزرگ چنگک بزرگ گاز گیر تا شو ، دم قطعه قطعه که به عقب خم شده و یک حفره متورم حاوی نیش که در انحناء مشخص شده است . پوشش محافظ خارجی عقرب سخت و با دوام است ، از شکارچی خوب محافظت میکند . این موجودات با وجود اینکه دارای چند عدد چشم هستند ولی عملاً قدرت بینایی ندارند. طول بدن عقربهای بالغ بسته به نوع آنها از ۱۰- ۲ سانتی متر متغیر است . اینها حدود ۲۰۰۰ گونه عقرب هستند . رنگ گونه ها نیز از زرد، سبز، زیتونی، قهوه ای تا سیاه متغیر است.

تاریخچه تکامل عقربها به نیمه سیلورین یعنی ۴۲۵-۴۵۰ میلیون سال پیش باز می گردد. امروزه عقربها از پراکندگی وسیعی برخوردار بوده و بیشترین تنوع گونه ای آنها در مناطق نیمه گرمسیری یعنی عرض های جغرافیایی° ۳۸°-۲۳ درجه اتفاق می افتد.

عقربها جزء جدائی ناپذیر رشته غذایی در زیستگاههای خاکی هستند ، مصرف کننده موجوداتی شامل حشره ها و دیگر بندپایان و مصرف شده بوسیله دیگر بی مهرگان ، پرندگان ، جوندگان و مارمولکها می باشند . نیش زهر آگین برا ƽمطیع کردن شکارها ƽبزرگ استفاده میشود . برای بیشتر گونه ها این زهر برای انسان خطرناک نیست اگرچه این میتواند دردناک باشد . تعدادی از گونه ها یک نوروتوکسین تهیه میکنند که میتواند سبب تشنج ، فلج ، نقص تنفسی ، قلبی و مرگ شود عقرب نامی است که مترادف با نگرانی ها ، اضطرابها و تلخی مرگ گروه زیادی از انسانها در طول تاریخ بوده استعقرب بعلت شکل ظاهر ƽرعب انگیز خود و داشتن نیش نافذ همراه با غده سمی ، همیشه مورد وحشت و ترس آدمی بوده است . ترس و وحشت از عقرب از گذشته ها ƽدور تا زمان حال وجود داشته و سبب تصورات ذهنی و خیالبافی و افسانه پردازی های فراوان گردیده که این افسانه ها از یک نسل به نسل دیگر منتقل شده و در این زمان بدست ما رسیده است.

عقرب ها اغلب حشرات موذی را به دام می‌اندازند و از این نظر اهمیت دارند. آنها اغلب سوسک‌های سیاه و اگر بتوانند قورباغه‌ها را نیز شکار می‌کنند. آن­ها پس از شکار، طعمه را ابتدا نیش می‌زنند سپس با حرکات کلیسر یا به عبارتی آروارههای خود شروع به خرد کردن بدن طعمه می‌کنند و در این موقع بر اثر ترشح آنزیمی آن را به صورت مایع در می‌آورند. در ناحیه دهان پرزهایی دارند که به صورت فیلتر عمل می‌کنند و از ورود ذرات غذایی کوچک به مری جلوگیری می‌کنند زیرا مواد غذایی فقط باید به صورت مایع وارد شوند. بنابراین مواد سفت را به صورت تفاله‌های گلوله شده به دور می‌اندازند. به همین دلیل است که عمل خوردن غذا در عقرب‌ها به طول می‌انجامد و گاهی تا ۲۴ ساعت طول می‌کشد. همچنین عقرب‌ها به آب نیاز دارند و عقرب‌های نواحی مرطوب معمولاً آب را به صورت جداگانه می‌نوشند و عقرب‌های نواحی خشک نیز آب مورد نیاز را از بدن طعمه فراهم می‌کنند. عقرب‌ها پس از غذا خوردن، ساعت‌ها به تمیز کردن خود می‌پردازند و به وسیله مایعی که از دهان ترشح می‌کنند، به تمیز کردن پاها و کلیسرهای خود می‌پردازند. عقرب‌ها در گرسنگی و تشنگی مقاومت زیادی دارند به طوری که می‌توانند ماه‌ها بدون آب و غذا زنده بمانند.

راسته ی عقرب ها از رده ی عنکبوتیان و شاخه ی بندپایان هستند که آثار آنها روی کره ی زمین از دوره ی سیلورین یعنی، حدود ۴۲۰ میلوین سال پیش،به صورت سنگواره پیدا شده است.این مسئله نشان دهنده ی وجود عقرب ها پیش از پیدا شدن دایناسورها است. به طور کل،راسته ی عقرب ها شامل ۲۸ خانواده است که حدود نصف این خانواده ها منقرض شده اند.گونه های زنده ی فعلی شامل ۱۴ خانواده هستند که بیش از ۱۶۰۰ گونه را شامل می شوند و در بیش از ۲۰۰ جنس گروه بندی شده اند. عقرب ها از قرن ها قبل به علت داشتن مشخصات ظاهری ویژه برای انسان شناخته شده هستند.این جانوران در تمام دنیا پراکنده اند و در بیابان ها، جنگل ها، چمنزارها، سواحل دریاها و اطراف رودخانه ها و کوهها دیده شده اند. عقرب ها بدن نسبتاً پهن و کشیده دارند و اندازه ی آنها از ۳ تا ۱۰ سانتی متر متفاوت است، ولی بزرگ ترین آنها نوع آفریقایی است که طول آن به ۲۱ سانتی مترهم می رسد.

عقرب

بدن عقرب ها مثل سایر جانوران رده ی عنکبوتیان از بخشی در جلو به نام سرسینه و بخش دیگری در عقب به نام شکم تشکیل می شود. قسمت عقب به دو قسمت میانی و خلفی تقسیم می شود که شامل شکم و دم است. سرسینه یک تکه به نظر می رسد،ولی دو قسمت میان و خلفی به صورت بند بنددیده می شوند.در طرفین سرسینه انبرک ها و پاها و در جلوی آن آرواره های دهانی قرار دارند.تمام این اعضا بندبند هستند. در سطح پشتی سرسینه چشم های میانی و جانبی قرار گرفته اند.سطح شکمی تقریباً به طور کامل به وسیله ی آخرین بند انبرک ها، پاها، ضمایم آنها و پلاک منفردی به نام استرنم پوشیده شده است.هربند ناحیه ی میانی درسطح پشتی ترگیت و در سطح شکمی استرنیت نامیده می شود.در سطح پشتی هفت بند و درسطح شکمی فقط پنج بند قابل شمارش است.در سطح شکمی میانی اعضایی نظیرشکاف های تنفسی، شانه ها و سرپوش تناسلی دیده می‌شوند. قسمت خلفی یا دم باریک تر از تنه و از پنج بند تشکیل شده است.غده ی سمی و نیش در انتهای قسمت خلفی قرار گرفته اند.

سرسینه و ضمایم آن

این بخش سفالوتراکس نیزنامیده می شود که قدامی ترین قسمت بدن عقرب است و با پوشش کیتینی و ذوزنقه ای شکل یک تکه ای به نام سپرسری پوشیده شده است.ممکن است سپرسری ساده یا داری تزئیناتی باشد. در طرفین محور طولی سرسینه و درموقعیت میانی ـ قدامی دو برآمدگی دیده می شود که حامل دو چشم بزرگ میانی است.۲ تا ۵ چشم کناری در زاویه ی کناری ـ قدامی سرسینه به شکل برآمدگی های کوچک و شفافی دیده می شوند. عقرب های غازی بدون چشم هستند.لبه ی قدامی سرسینه که پیشانی نام دارد، ممکن است مستقیم،محدب یا مقعر باشد. لبه ی خلفی سپرسری با اولین بند ناحیه ی شکم در ارتباط است.حدود سرسینه در سطح شکمی کاملاً مشخص نیست و به طول کامل با کوکسای پاها پوشیده شده است.فقط کوکسای پای چهارم حد خلفی این قسمت را در سطح شکمی مشخص می سازد.ضمایم ناحیه ی سرسینه شش جفت و در ناحیه ی شکمی قرار دارند.

ضمایم ناحیه ی شکمی

۱- کلیسر یا آرواره ی دهانی:

 کلیسرهای به صورت دو گیره ی کوچک و کاملاً متحرک در قدامی ترین ناحیه ی شکمی سرسینه قرار دارند. کلیسریها برای قطعه قطعه کردن طعمه به کارمی روند.کلیسر شامل سه بند است.دو بند قدامی گیره ی کوچکی را تشکیل می دهند که یک انگشت ثابت و یک انگشت متحرک دارد.این دو انگشت افقی هستند و در حالت طبیعی از بالای سرسینه دیده می شوند.انگشت ثابت حجیم و سطح شکمی آن که از موهای متراکمی پوشیده شده است،دیواره ی فوقانی محوطه ی دهانی را تشکیل می دهند.انگشت متحرک خمیده و مانند انگشت ثابت به دندانه مجهزاست و ممکن است بسته به نوع عقرب تک شاخه یا دو شاخه باشد.سطح شکمی درانگشت متحرک نیز پوشیده از مو است. بند سوم یا بند قاعده ای زیرسینه قرار دارد.سطح داخلی این بند به وسیله ی پرده ی کیتینی نرم به دو قسمت تقسیم شده است.

 ۲- انبرک ها یا پاتزـ ماشو آرز

انبرک ها نسبت به سایر ضمایم رشد بیشتری دارند.هرانبرک از شش بند تشکیل شده است.این بندها مانند بندهای پا،نام های مختلفی دارند.عقرب شناسان کشورهای مختلف به انبرک و بندهای آن نام های مختلفی داده اند. اولین بند هرانبرک که مستقیم به بدن وصل می شود، کوکسا یا هانش نام دارد که در مجموع دیواره های جانبی محوطه ی دهانی را تشکیل می دهد.کوکسای انبرک ها درجلو و طول محوربدنی آزادند، اما در بخش خلفی به کوکسای پاهای اول و دوم متصل می شوند.سطح داخلی آنها که با محوطه ی دهانی درارتباط است، پوشیده ازمو است. در برخی عقرب ها،ماننده هترومتروس،درسطحی از این بندها که با بند مشابه در پاهای اول ارتباط دارد،چند خارک سخت و خمیده دیده می شود.جانور با کشیدن این خارک ها روی کوکسای پاهای اول صدا ایجاد می کند. بندهای دوم تا چهارم به ترتیب عبارت اند از:تروکانتر پرفمور  و فمور. دو بند آخر،یعنی بندهای پنجم و ششم، به گیره ی نسبتاً بزرگی تبدیل شده است.یکی از این بندها که متحرک است، انگشت متحرک یا پست ـ تارس و بند دیگر انگشت ثابت یا تی بیا نامیده می شوند.

انگشتان فقط حرکات عمودی دارند و مانند گیره های کلیسر،دستگاه ترشح سم ندارند. درانتهای هرانگشت یک دندان نوک تیز وجود دارد.انگشت ثابت با انتهای حجیم خود به نام دست در مجموع تی بیو تارس نامیده می شود. برحسب تیره، دست ها شکل های متفاوتی دارند.به طورمثال، درتیره ی بوتیده، تخم مرغی شکل یا نیمه پهن و در تیره ی اسکرپیونیده، به صورت پهن دیده می شوند.اندازه ی انگشت ها برحسب نرو ماده بودن عقرب متفاوت است. سطح داخلی هرانگشت با ردیف هایی از دندانه پوشیده شده است.ممکن است در خارج یا داخل هرردیف یک گرانول فرعی نیز دیده شود.زیر دندان انتهایی انگشت متحرک، گرانول هایی به صورت دسته های دو تایی،سه تایی، چهارتایی یا بیشتر دیده می شوند.بندهای انبرک ها تزئینات مختلف دیگر،از جمله تریکوبتری ها یا تارهای حساس دارند که به آنها اشاره خواهد شد.تریکوبتری ها که از نظرطبقه بندی اهمیت بسیاری دارند،در عقرب ها فقط روی انگشت ثابت،فمور و پرفمور انبرک ها دیده می شوند.انبرک ها وسیله ای برای گرفتن و نگهداری طعمه هستند.تحرک زیاد تروکانترامکان جابه جایی زیادی به این عضو داده شده است.

۳- پاها یا پاتزـ آمبولاتوآرز

 پاها چهارجفت ازضمایم دیگرسرسینه هستند و در طرفین بدن قرار دارند.به طول پاها به تدریج از پاهای قدامی به خلفی افزوده می شود. هرپاهشت بند دارد که به ترتیب عبارت اند از:کوکسا، تروکانتر، پرفمور، فمور، تی بیا، بازی تراس، تارس و پست ـ تارس. بند کوکسا درپاهای دوم رشد زیادی داشته و دو تیغه ی بلند به نام ماگزیلرها از آن منشعب شده است.ماگزیلرها کف حفره ی دهانی را تشکیل داده اند.در کوکسای پای اول نیزیک تیغه ی کوچک متصل دیده می شود.کوکسای پاهای سوم و چهارم به طور مورب قرار دارند و بلندتر و باریک تر از کوکسای پاهای اول و دوم هستند.دربرخی عقرب ها، مانند بلیزاریوس، این دو کوکسا به وسیله ی کیتین چین خورده ای از یکدیگر جدا شده اند. تی بیا و بازی تارس اغلب به یک سیخک کم و بیش بلند مجهز هستند که در رده بندی این جانوران استفاده می‌شود. این سیخک ها از پوشش کیتینی سفیدرنگی تشکیل شده اند که داخل آن پراز لنف است.تصور می شود که سیخک ها به علت وجود انشعاب های عصبی،به حرارت حساس هستند و جانور را از تغییر درجه حرارت زمین مطلع می سازند.

 سیخک تی بیا منفرد است و معمولاً درقاعده ی تی بیا و درمحل اتصال با بازی تارس دیده می شود.این سیخک از بدو تولد وجود دارد.سیخک های بازی تارس دو تاهستند و درقاعده ی بازی تارس و درمحل اتصال با تارس قرار گرفته اند.این سیخک ها درتمام پاها و در تمام سنین دیده می شوند.در عقرب های زیر تیره ی بوتیده سیخک های بازی تارس شاخه ی کوچکی به نام دندانه ی قاعده ای دارند. سیخک های بازی تارس خارک هایی دارند که تعداد آنها برحسب نوع عقرب متغیر است.درانواعی از عقرب ها که درشن زار زندگی می کنند،باز تارس پهن تر و لبه های تیزجانبی دارد.همچنین،خارک های بلند شانه مانندی دارد که بخش پشتی بازی تارس آنها را می پوشاند و باعث سهولت حرکت جانورروی شن و خاک نرم می شود.این ردیف خارک فقط روی بازی تارس پاهای اول،دوم و سوم دیده می شود.

 سطح زیرین تارس که با زمین تماس دارد، سل تارسال نامیده می شود.باید توجه داشت عقرب ها هنگام حرکت علاوه براین قسمت، روی سطح جانبی ـ داخلی تارس هم تکیه می کنند.سل تارسال تزئیناتی از نوع خار یا خارک یا چیزی بین این دو دارد.از سطح پشتی تارس زبانه ای به سمت جلو کشیده شده است.این زبان را لانگت تارسال می‌نامند که در گذشته برای رده بندی عقرب ها مورد توجه بوده است. پست ـ تارس قطعه کیتینی منفردی است که درانتهای پا و بین دو پنجه قرار گرفته است و با تارس روی زمین تکیه دارد.تاندون های عضلات جلوآورنده و عقب کشنده ی پنجه ها به پست ـ تارس متصل است.پنجه ها به صورت دو ناخن ساده و کمی خمیده و ظریف درطرفین پست ـ تارس قرار گرفته اند. میزان خمیدگی و طول پنجه هادرعقرب ها متفاوت است.برخی جانورشناسان در رده بندی عقرب ها به این تفاوت توجه کرده اند.عقرب ها در مرحله ی نوزادی و قبل از اولین پوست اندازی،به جای پنجه، بادکش دارند.

 عقرب ها زنده زا هستند.با وجود این، برخی محققان عقرب هایی که نوزاد آنها پوشش جنینی ندارند،زنده زا و آنهایی را که پوشش جنینی دارند، تخم زنده زا دانسته اند.عقرب باردار شکمی متورم دارد و در حالت پیشرفته تر بارداری، می‌توان جنین ها را در دیواره ی جانب شکم، به ویژه در نیمه ی خلفی مزوزوما مشاهده کرد.مدت باروری بسته به نوع عقرب متفاوت و معمولاً بین ۲ تا ۴ ماه است.زمان خروج نوزادها نیزبراساس نوع رشد جنین از یک ساعت تا ده روز گزارش شده است. عقرب ها معمولاً در فاصله ی نیمه ی تابستان تا نیمه ی پاییز زاد و ولد می کنند.

 ابتدا،عقرب باردار روی نیمه ی خلفی بدن و پای جلو تکیه می کند و دم خود را به طور مایل درسمت راست بدن قرار می دهد.نیمه ی جلوی بدن حدود یک سانتی متر با یک زاویه ی حاده از روی زمین بلند است.انبرک ها با زمین تماس ندارند و انگشتان دست نیمه باز هستند.و پای جلو از ناحیه ی تی بیا خم شده اند.دراین حالت، دو سرپوش تناسلی باز می شوند و به طور عمود قرار می گیرند.نوزاد بدون هیچ انقباض عضلانی قابل مشاهده ای خارج می شود.دو پای جلو که از تی بیا خم شده اند، مانند یک حایل نوزاد را در آغوش می گیرند. نوزاد اسکرپیو از دم و ادنتوبوتوس از سرخارج می شود.این قاعده عمومیت دارد یعنی،نوزاد عقرب های تیره ی اسکرپیونیده از دم و نوزاد عقرب های تیره ی بوتیده از سر خارج می شوند.این تفاوت خروج به علت اختلاف در شکل رشد جنینی دو عقرب است.زمان خروج نوزاد متفاوت است و از چند دقیقه تا چند ساعت طول می کشد. عقرب ها پس از زایمان در صورت دردسترس نبودن طعمه، اغلب از نوزاد خود تغذیه می کنند.

 چگونگی قرارگیری نوازد در بغل مادربه شکلی است که سطح پشتی به طرف زمین و پاها و دست ها به مادر تکیه دارد و دم نوزاد به سمت دم مادر است. عکس این حالت نیزدیده شده است.نوزادها به تدریج خود را از سطح شکمی مادر به سطح پشتی او می کشانند.گاهی نوزادها ابتدا روی زمین قرار می گرفتند و سپس خود را به پشت مادر می‌رساندند. این عمل به کندی صورت می گرفت و گاهی حدود یک ساعت طول می کشید.دراین فاصله نوزادها روی دست و پای مادر بین ۵ تا ۱۵ دقیقه استراحت می کردند. وضعیت قرارگیری نوزادها در سطح پشتی مادر ثابت نبود و با حرکت تغییر جهت می دادند. نوزادهای اسکرپیو ۶ تا ۱۰ عدد و بدون پوشش جنینی بودند.در حالی که نوزادهای ادنتوبوتوس حداکثر ۲۶ عدد بودند و همگی پوشش جنینی داشتند. هر نوزاد پس از پاره کردن پوشش جنینی خود را به سطح پشتی مادر می کشاند. همان طور که اشاره شد،خروج نوزادها تک تک و برحسب تیره از جهت سر یا دم است.خروج دوتایی نیزدیده شده است که یک نوزاد از دم و همزمان نوازد دیگر از سرخارج شده است.تعداد نوزادها برحسب نوع عقرب متفاوت و از ۶ تا ۹۰ عدد گزارش شده است.

 نوزاد عقرب را لارو می نامند.در مرحله ی اول رشد (لارو)جانور بدون دهان و مخرج باز است و از ذخیره ی زرده ی موجود در بدن تغذیه می کند.پاها به جای پنجه،بادکشی دارد که به وسیله ی آن نوزاد در پشت مادر قرار می‌گیرد. مجرای سمی نیزروزنه ی خروج ندارد. کارن ها وخارک ها کاملاً شکل نگرفته و پوشش رنگ اصلی را به خود نگرفته است.مرحله ی دوم رشد (پرونمف)،معمولاً پس از یک هفته و با اولین پوست اندازی نوزاد در پشت مادر شروع می‌شود. عقرب ها اگرچه مانند حشرات دگردیسی ندارند،اما برخی اصطلاحات مربوط به مراحل رشد حشرات درباره ی این جانوران هم به کار می برند.

در این مرحله از رشد،نوزاد شکل کامل تری به خود می گیرد، اما هنوز نسبت به عقرب بالغ اختلاف هایی دارد.این اختلاف ها در تمام پوست اندازی کم و بیش دیده می شود و نسبت به نوع عقرب متفاوت است.مثلاً درآندرکتونوس ـ کراسیکودا با بالا رفتن سن نوزاد، به تعداد خارک های سیخک بازی تارس پاها اضافه می شود.حفره های تریکوبرتی نیز در مراحل اولیه ی رشد در تمام عقرب ها بزرگ و به سهولت قابل رؤیت است.در مرحله ی پرونمف انواع عقرب های تیره ی بوتیده، به جای چهارتریکوبتری در سطح داخلی فمور، سه تریکوبتری دیده می شود که تعداد آن در پوست اندازی بعد کامل می شود. در مرحله ی سوم رشد (نمف)(۲۷)که پس از دومین پوست اندازی است، عقرب شکل کامل تری به خود می گیرد.درمرحله ی نمف،جانور در سال اول ۴ تا ۵ بار و در سال دوم ۲ بار دیگر برای ادامه ی رشد پوست اندازی می کند.احتمالاً تعویض پوست تحت تأثیر نوعی هورمون داخلی است.

عقرب ها به طور کل، از دوران نوزادی تا رسیدن به سن بلوغ که حدود ۳ سال طول می کشد، ۸ تا ۱۰ بار پوست اندازی می کنند. در مرحله ی بلوغ،عمل این هورمون تحت تأثیر هورمون مخالف متوقف می شود.مرحله ی بلوغ درماده با رشد کامل و آمادگی جانور برای جفت گیری و در نربا پیدایش اندام پاراکسیال آغاز می شود.ظهور و ویژگی های بلوغ درمرحله ی لاروی (نئوتنی)درعقرب ها نادر است.

This post is also available in: English