زهر عقرب

زهر عقرب فایده­ های زیادی دارد. این حیوان یکی از شکارچیان در دسته عنکبوتیان است که در مناطق خشک زندگی می کند. عقربها با دفع زهر موجود در دمشان از خود محافظت می کنند. در جهان انواع مختلفی از عقرب ها وجود دارد که هرکدام سم متفاوتی دارند. این زهر گاها باعث تورم می شود اما باعث مرگ نیز می تواند باشد.

سم عقرب:

زهر کژدم مایعی بی‌ رنگ و شفاف است که خاصیت قلیایی تا خنثی دارد و در واقع نوعی پروتئین است. سم از عناصری مانند کربن، ئیدروژن، ازت و گوگرد تشکیل شده‌است. سم شامل پروتئین‌های مختلفی از قبیل توکسین و آنزیم می‌شود. توکسین‌ها یا فاکتورهای سمی شامل نورووکسین (سم عصب‌گرا)، هموتوکسین و کاردیوتوکسین است. آنزیم‌ها که باعث سهولت تأثیر سم می‌شوند، شامل لستیناز، هیالورونیداز، فسفولیپاز، پروتئیناز و آنزیم‌های انعقادی یا ضدانعقادی است.زهر کژدم‌ها بیشتر بر بند پایان و جانوران کوچک مؤثر است اما بعضی گونه‌های آن مانند «عقرب قاتل» برای انسانها هم کشنده هستند. این معلوم نیست که یک عقرب پس از مردن تا چند دقیقه می‌تواند بگزد.

زهر اکثر کژدم‌های سمی باعث نابودی گلبول‌های قرمز خون می‌شود و در محل گزش نیز تغییر رنگ موضعی و تورم دردناک ایجاد می‌کند. گرچه بطور متناقص سم بعضی از انواع کشنده باعث علائم موضعی و تورم زیاد نمی‌شود ولی حتماً باید توسط پزشک معاینه شده و با تزریق سرم ضدعقرب درمان شود. کودکان و افراد سالمند نیز نسبت به سم عقرب آسیب پذیرتر بوده و نیازمند توجه بیشتری می‌باشند. علاوه بر آسیب به گلبول‌های قرمز، زهر عقرب علائم عصبی نیز ایجاد می‌کند که شامل بی‌قراری، تشنج، راه رفتن نامتعادل، آبریزش از دهان، حساسیت شدید پوست به لمس، انقباضات ماهیچه‌ای، درد شکم و کاهش کارکرد سیستم تنفسی می‌باشد که در اکثر موارد این علائم در عرض ۴۸ ساعت فروکش می‌کنند.

فواید و کاربرد زهر عقرب چیست؟

خواص درمانی زهر عقرب

در تحقیقات اخیر کشف شده است که سم برخی از گونه های خاص عقرب ها می تواند بیماری های مختلفی را درمان کند.

۱- مسکن درد

بر اساس مطالعه ای منتشر شده در سال ۲۰۱۳ که در مورد سم عقرباست مشخص شد که میتوان از آن به عنوان یک مسکن بدن انسان استفاده کرد.

۲- استفاده در جراحی پیوند قلب

علاوه بر این، زهر عقربدر جراحی پیوند قلب نیز استفاده می شود. این عمل اغلب در بیماران مبتلا به سابقه بیماری قلبی لنجام می شود. اگرچه در تمام بیماران قلبی عمل پیوند قلب نباید انجام شود، این عمل راه حل نهایی درمان بیماری قلبی است. مزیت استفاده از زهر عقربدر این عمل، کاهش ریسک شکست یا پس زدن در هنگام پیوند است.

۳- یک آفت کش طبیعی است

زهر عقربمی تواند به عنوان یک آفت کش طبیعی نیز استفاده شود. مطمئنا این آفت کش ها نسبت به آفت کش های شیمیایی ساخته شده توسط کارخانه ها با محیط زیست سازگار تر است. به دلیل حاوی سموم بودن آن، تمام انواع آفات موجود در گیاه را می کشد.

۴- دارویی برای درمان لوپوس

لوپوس بیماری مرتبط با پادتن هاست. پادتن ها باید با بیماری های خارجی حمله کنند و درنتیجه بدن سالم بماند. با این حال در بیماران لوپوس، چادتن ها به خود حمله می کنند. این خطا به برخی از اشکال عضو لوپوس حمله می کند. برای درمان آن، معمولا بیماران باید به طور منظم دارو استفاده کنند و کمی با یک پزشک کنترل می شود. با این حال، امروزهزهر عقربنیز می تواند به عنوان یک دارو لوپوس مورد استفاده قرار گیرد.

۵- دارویی برای آرتروز روماتیسی است

زهر عقربدر درمان بیماری آرتروز رماتیسمی با سرطان استخوان کار می کند. بنابراین بیماری آرتروز روماتیسمی می تواند به طور طبیعی درمان شود. یا خواص سلامتی ریحان را امتحان کنید.

۶- برای داروهای سرطا­نی

سرطان یکی از کشنده ترین بیماری های جهان است. به ندرت، بیماران سرطانی می خواهند بمیرند. بنابراین ، سرطان سخت ترین بیماری برای درمان است. اما اکنون دانشمندان متوجه شده اند که سم عقربنیز می تواند به عنوان یک درمان برای سرطان مورد استفاده قرار گیرد. مطمئنا این دارو امن تر و با عوراض جانبی کمتر از داروهای شیمیایی است.

۷- جلوگیری از شکست پیوند سیاهرگی

این یک یافته از دانشگاه لیدز است. در عقربسمی به نام مارگوتوکسین وجود دارد. مارگاروکسین می تواند برای جلوگیری از شکست در روند پیوند سیاهرگ به تیم پزشکی کمک کند.

۸- پاکسازی تومور

معمولا برای غلبه بر تومور موجود در بدن، پزشک آن را از طریق عمل جراحی برمی دارد. اما به ندرت سلول های توموری بعد از عمل نیز در بدن بیمار باقی می مانند. سم عقرب می تواند این می تواند به تنهایی تومور ها را حل کند. اما اکنون مزایای زهر عقرب برای پاکسازی تومور ها از بدن انسان یافته شده است. محققان مواد ترکیبی را به عنوان ید (گندزدا) کمکی برای پاکسازی سلول های تومور پس از عمل جراحی استفاده می کنند.

۹- جلوگیری از شکست بای پس قلبی

مقصود از بای پس قلبی، عمل جراحی برای افزایش جریان خون به قلب می باشد. محققان انگلستان یافتند که زهر عقرب می تواند از شکست بای پس قلبی جلوگیری کند. زیرا در انجام بای پس قلبی ممکن است شکست رخ بدهد.

۱۰- کمک برای درمان بیماران سرطانی

بیماران مبتلا به سرطان باید تحت مراقبت های شدید باشند. از نوع داروها گرفته تا آنچه که باید بخورند. محققان دانشگاه واشنگتن تشعشعاتی مرتبط به سموم طبیعی مانند اسکارپیون ها را یافتند که می تواند به درمان سرطان کمک کنند.

از زهر عقرب می توان برای نمایان کردن سلول های سرطانی نیز استفاده کرد. تحقیقاتی که در سال ۲۰۱۳ انجام شده نشان می دهد که اگر زهر عقرب به دستگاه رنگ آمیزی تومور متصل شود، به دلیل اینکه خاصیت فلورسنتدارد می تواند رنگ تومور های سرطانی را به وضوح نشان بدهد.

۱۱- جلوگیری از مالاریا

مالاریا بیماری است که معمولا در مناطق بومی یافت می شود. در سال ۲۰۱۱، محققان دانشگاه مریلند داروی واقعی برای درمان مالاریا از طریق زهر عقرب یافتند.

۱۲- کشاورزی

در کنار بررسی پروتئین های زهر عقرب، عده ای هم در جستجوی راه هایی برای استفاده از این سموم در جهت خدمت بیشتر به بشر هستند. ساده ترین خاصیت این زهر ها استفاده در موارد کشاورزی است. این سموم یکی از بهترین آفت کش ها است. استفاده از زهر عقرب برای دفع آفت ها چند فایده دارد که از میان مهم ترین آنها می توان به تجزیه پذیر بودن انها توسط خاک اشاره کرد. همان طور که می دانید استفاده از سموم صنعتی باعث می شود تا خاک پس از سال ها خاصیت خود را از دست بدهد و اصطلاحا به خاک مرده تبدیل شود. چرا که سموم صنعتی به هیچ عنوان تجزیه پذیر نمی باشند.

۱۳- انواع پیوند ها

زمانی که عضو جدید را به بدن پیوند می زنند، امکانش خیلی زیاد است که بدن آن عضو را نپذیرد و شروع به نابود سازی بافت ها بکند. با استفاده از زهر عقرب می توان این مشکل را نیز از بین برد. چند سالی است که از زهر عقرب یا نسخه سنتز شده آن در ساخت دارو های ایمنی بدن استفاده می شود.

۱۴- درمان آرتریت

راهبان بودایی که در صخره های بلند چین زندگی می کنند همیشه دارای سلامت بدنی بسیار خوبی هستند و به گفته خودشان هیچگاه دچار درد عضلات نمی شوند. سال ها راز این راهبان مخفی مانده بود تا اینکه در سال ۲۰۱۰ یکی از آنها ادعا کرد که هر ماه به عقرب ها اجازه می دهند تا آنها را نیش بزنند. تحقیقات در مورد خواص زهر عقرب نشان می دهد که این ماده می تواند به درمان بسیاری از بیماری های غصلانی و مفصلی مانند آرتریت ها کمک کند.

 احتیاط:

تمام زهر عقرب ها مفید نیستند و فقط چندگونه خاص مفید هستند و این تحقیق هنوز در حال توسعه است.

در حال حاضر مطالعات زیادی درخصوص کاربرد داروئی زهر عقرب در سرتاسر جهان در حال اجرا است . نتایج حاصل از یکی از این بررسیها نشان داد کاربرد فناورى نانو ذرات در کنار استفاده از ترکیبى از زهر عقرب ، مى تواند تا ۹۸درصد ؛ سرعت گسترش سلولهاى سرطانى مغز را کاهش دهد . با این روش تا بیش از دو برابر تاثیر »کلروتوکسین« ، نوعى »پپتید« کوچک راکه از زهر عقرب گرفته شده است ؛ افزایش مى دهد . افزودن نانو ذرات به علت افزایش دوره دوام دارو در بدن ، مى تواند تاثیر درمان تومورهاى سرطانى مغز را بهبود بخشد . علت این امر ممکن است تجمع مولکولهاى دارو در اطراف نانوذرات باشد.

زهر زیر گروهی از سم می باشد که برای ایجاد اثرات مخرب باید از یک ارگانیسم به ارگانیسم دیگر تزریق شود. زهر به تمام موادی اطلاق می شود که بر مبنای تغییرات بیوشیمیایی باعث بروز صدمه در موجودات زنده می گردد. بطور دقیق تر، زهر ترکیب پیچیده ای از موادی است که برخی از آنها سمی اند و بقیه به عنوان حاصل، توزیع کننده و هضم کننده در ساختمان زهر به کار رفته اند. زهر معمولاً توسط سلول های اپی تلیال ترشح می شود و در قسمت لومینای غدد اگزوکرین ذخیره می گردد.

زهر هر عقرب متشکل از ۵۰تا ۱۰۰پلی پپتید سمی گوناگون با دامنه ی وزنی بین ۱۰۰۰تا ۹۰۰۰دالتون است و تا کنون ۲۵۰پروتئین و پپتید فعال زیستی از عقرب شناسایی شده است. مطالعات نشان می دهد که در حدود ۱۵۰هزار پلی پپتید مختلف در بین ۱۵۰۰گونه عقرب در جهان وجود دارد. با این حال فقط تعداد کمی از آنها یعنی حدود ۴۰۰پلی پپتید از ۳۰ گونه مختلف عقرب جدا و بررسی شده است. با این حساب پپتیدهای زیادی در زهر عقرب ها به صورت گنجینه هایی بزرگ منتظر اکتشاف هستند ( .)۹۷ ,۹۶پپتیدهای موجود در زهر عقرب تنها ۵ درصد از وزن خشک آن می باشند.

زهر عقرب یک ترکیب محلول در آب، آنتی ژنیک و pHآن خنثی تا قلیایی است. ترکیبات تشکیل دهنده زهر عقرب و مقدار آن ها به نوع عقرب بستگی دارد .زهر عقرب ها به طور کلی از موکوس، الیگوپپتیدها، نوکلئوتیدها، اسیدهای آمینه، انواع توکسین ها و نیز از آنزیم هایی همچون فسفولیپاز، هیالورونیداز و مولکول هایی با وزن مولکولی نسبتا پایین مثل سروتونین، هیستامین، مهارکننده های پروتئاز، آزادکننده های هیستامین تشکیل شده است . مطالعات نشان می دهد که سروتونین که جزیی از زهر عقرب می باشد، باعث انقباض رگهای خونی در پستانداران می شود. با توجه به اینکه سروتونین باعث افزایش برانگیختگی و تحریک پذیری ماهیچه ها می گردد، لذا موجب ایجاد درد می شود. همچنین سروتونین موجود در زهر عقرب باعث انقباض رحمی و در نتیجه سبب سقط جنین در موش صحرایی می گردد. لذا علت سقط جنین خود به خودی در سه ماهه اول بارداری در زنان عقرب گزیده را به سروتونین موجود در زهر نسبت می دهند  ,۴دیگر ترکیبات زهر عقرب بیشتر شامل پپتید های کوچک با خواص ضد میکروبی (AMPs) 5و همچنین پپتید هایی با فعالیت نیرومند سازی برادیکنین هستند.

آنزیم ها یکی از فاکتورهای سمی زهر عقرب می باشند. تنها آنزیمی که از نظر کمی به مقدار قابل توجهی در زهر عقرب یافت می شود، آنزیم هیالورونیداز می باشد، هرچند در بعضی از گونه ها نظیر بوتوس تامولوس، فعالیت فسفودی استراز قابل توجه می باشد. انواع دیگر آنزیم ها با کمیتهای متفاوت در زهر انواع مختلف عقرب ها دیده می شوند از آن جمله می توان فسفولیپاز ،A2فسفومنواستراز، لیستیناز، استیل کولین استراز و آنزیم های با اثر انعقادی و ضد انعقادی را نام برد. برخلاف زهر مارها و عنکبوت ها به طور کلی زهر بسیاری از عقرب ها یا فاقد آنزیم است و یا دارای مقادیر کم فعالیت های آنزیمی می باشد. به عنوان مثال در زهر عقرب هترومتروس اسکابر ۲اسیدفسفاتاز، ریبونوکلئاز، -۱نوکلئوتیداز، هیالورونیداز، استیل کولین استراز و فسفولیپاز ،Aیافت شده اند. -۱هیدروکسی تریپتامین، پروتئین های مهارکننده پروتئاز، آنژیوتانسیناز و سوکسنیات دهیدروژناز نیز در زهر عقرب های سنتروروایدز اکسیلیکوادا ،۵مزوبوتوس تامولوس و هترومتروس فولویپس ۲یافت شده اند. سم ها (توکسین) مهمترین اجزاء زهر عقرب بوده که اساساً پروتئین های بافری، با وزن مولکولی پایین در حدود ۷۰۰۰دالتون هستند. پایداری بالای این سموم نیز به علت وزن مولکولی پایین آنها است. ساختمان توکسین ها شامل یک زنجیره پلی پپتیدی منفرد با ۴-۹پل دی سـولفیدی اسـت. این پروتئین ها را فاکتورهای سمی از قبیل نوروتوکسـین، کاردیوتوکسـین، هموتوکسـین و غیـره تشکیل می دهند . توکسین های زهر عقرب معمولاً کانال های یونی وابسته به ولتاژ در غشای سلول های عصبی را مورد هدف قرار می دهند. این عمل باعث طولانی شدن پتانسیل عمل و یا تحریک پی در پی سلول های عصبی و تجمع یون های کلسیم یا سدیم در سلول می شود که نتیجه نهایی آن آزاد شدن غیرفعال نروترانسمیترها از بافت های تحت تاثیر قرار گرفته می باشد ( .)۴۲زهر عقرب ها به ویژه عقرب های خانواده بوتیده حاوی انواع مختلفی از توکسین ها می باشند. توکسین های زنجیره بلند با ۶۰-۷۰زیر واحد اسیدآمینه ای و چهار پیوند دی سولفید درون زنجیره ای عمدتا بر روی کانال های سدیمی عمل می کنند ( .)۲۵توکسین های زنجیره کوتاه متشکل از ۹۰-۴۰زیر مجموعاً تعداد توکسین های تولید شده در تمام عقرب ها حـدود ۱۰۰۰۰۰توکسـین تخمـین زده شده است، که تنها ۵درصد از این تعداد تاکنون شناخته شده است. زهر یک گونه عقرب ممکـن است حاوی توکسین هایی باشد که ترجیحاً فقط بر روی حشرات مؤثر باشد و یا سخت پوستان و حتی پستانداران را مورد هدف قرار دهـد ( .)۹۶نوروتوکسـین هـای زهـر عقـرب در مقایسـه بـا نوروتوکسین های پیدا شده در زهر بسیاری از مارها می تواند خیلـی کشـنده باشـد و یـا قـدرت کمتری از برخی توکسین های باکتریایی داشته باشد واحد اسید آمینه ای و اغلب سه پیوند دی سولفید عمدتا بر روی کانال های کلر و پتاسیم عمل می کنند . توکسین های گوناگون ممکن است در زهر یک گونه عقرب وجود داشته باشد که در نتیجه باعث می شود که زهر عقرب قادر باشد عملکردهای سینرژیکی قوی تری را هنگام وارد شدن بـه بـدن قربانی ایجاد کند. فعالیت بیولوژیکی نوروتوکسین های موجود در زهر عقرب با درجه اختصاصی بودن آن برای میزان شناخته می شود.

در خانواده بوتیده که مهمترین عقربهای سمی دنیا در این خانواده قـرار دارنـد، تـاکنون دو گـروه اصلی از توکسین ها پیدا شده اند:

  1. پپتیدهایی که حاوی ۶۵-۷۰اسید آمینه هستند (سموم موثر بر کانالهای سدیمی)
  2. پپتیدهایی که حاوی ۹۶-۹۳اسید آمینه هستند (سموم موثر بر کانالهای پتاسیمی)

پپتیدهای گروه اول که عمدتا متعلق به خانواده نسل قدیم عقربها مـی باشـد، بیشـتر کانـال هـای سدیمی را تحت تأثیر قرار می دهند. گروه دوم پپتیدها بیشتر به خانواده نسل جدید عقربهـا تعلـق داشته و بر کانالهای پتاسیمی وابسته به ولتاژ یا کانال های کلسیمی اثر می گذارند. این تقسیم بندی جزء اولین تقسیم بندی صورت گرفته برای سموم عقرب می باشد، لیکن در برگیرنده تمـام سموم جدا شده کنونی از عقرب نیست. علاوه بر این تقسیم بندی، تقسیم بندی های دیگـری نیـز توسط سایر افراد انجام شده است. به طور مثال روشات در سال ۱۹۷۸ توجه به محل سیسـتئین و پلهای دی سولفیدی که نقش اساسی در ارتباط بین ساختمان و فعالیت توکسینها ایفاء می‌کنند، توکسینهای عقرب را در ۵ گروه طبقه بندی کرد.

زهر عقرب هترومتروس بنگالنزیس اثرات ضد پوکی استخوان بر روی رت های سفید ماده ای داشت که تخمدان شان برداشته شده بود و تحت درمان با متیل پردنیزولون بودند. به نظر می رسد که زهر عقرب مستقیماً بر روی استئوکلاست ها اثر می گذارد. ظاهرا ذخیرۀ مواد معدنی استخوانرا از طریق فاکتورهای تنظیمی مرتبط (مانند هورمون ها، آنزیم ها و سایتوکین ها) افزایش می دهد.

عقرب

This post is also available in: English